Hengelo, Stork en Tuindorp ’t Lansink

Rond 1850 was Nederland ver achter met industrie. België, na Engeland het meest geïndustrialiseerde land van Europa, had zich in 1830 afgescheiden van Nederland. Koning Willem I gaf de Nederlandsche Handel-Maatschappij daarna opdracht om in Twente een moderne textielindustrie op te zetten. Dat gebeurde met hulp van de Engelsman Thomas Ainsworth, die in 1833 in Goor een weefschool was begonnen. Zo begon Charles Stork met kapitaal van zijn vader een weverij in Borne. Daarna stichtte hij met zijn broer een machinefabriekje dat in 1868 naar Hengelo verhuisde onder de naam Gebr. Stork & Co. De zaken liepen goed en Stork mocht steeds meer (stoom)machines leveren. Niet alleen aan de Twentse textielindustrie, maar ook aan de scheepsbouw en aan suikerraffinaderijen op Java. Opvallend voor die tijd: Stork was een sociaal ondernemer. ‘Nuttig te zijn is het hoofddoel! Dat is de navolging van het voorbeeld van Christus.’ Hij zorgde voor scholing, richtte een pensioenfonds op en kocht grond om woningen voor zijn personeel te bouwen.

In 1867 richtte hij de ‘Hengelosche Bouwvereeniging’ op. Die kocht de naast zijn fabriek gelegen boerderij ’t Lansink met het bijbehorende land. Daar startte in 1911 de bouw van Tuindorp ’t Lansink. Hier zouden arbeiders, beambten en leidinggevenden door en naast elkaar gaan wonen. De Amsterdamse architect Karel Muller werd de ontwerper van het plan en van veel woningen. Werknemers van Stork (en de andere partijen die meededen) waren niet verplicht er te gaan wonen, maar ze hadden wel voorrang bij de toewijzing. Het eerste deel kwam klaar in 1915. Het geheel is nu dus zo’n honderd jaren oud. In 2003 werd een gebied van 45 hectare aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Het is nadrukkelijk gebouwd als een dorp en nog steeds heeft het de gemoedelijkheid daarvan. Wij wandelden er in december 2020, het weer was niet geweldig, maar we zagen hoe mooi het is.

Onze wandeling was 4,5 km lang en begon bij het station. Hengelo is in de oorlog zwaar gebombardeerd door de geallieerden, mede door zijn belang als industriestad. Het station is typisch wederopbouw, maar de vooroorlogse perronoverkapping is nog aanwezig. Wij begonnen aan de noordelijke uitgang en als je wilt kan je dan even naar de Markt lopen. Mooi is die niet met die lelijke Brink-toren. Aardig wordt het in de dichtersbuurt. Op de splitsing van de Jacob Catsstraat en de Vondelstraat ligt de voormalige bibliotheek, mede door Stork opgericht. Het was de eerste bibliotheek in Nederland, waar je zelf je boeken mocht uitzoeken. Voor die tijd kreeg je aangereikt wat geacht werd geschikt te zijn voor jou. Tussen de spoorlijnen passeer je de voormalige fabriek van Hazemeijer, waar vanaf juli 2021 het Techniekmuseum gevestigd zal zijn. Nu zit dat nog in de vm. Wilhelminaschool, waarover straks meer. Na het tweede spoorviaduct kom je op de Julianalaan die overgaat in de Lansinkweg van het Tuindorp.

Op het CT Storkplein ligt het hotel ‘Tuindorp ’t Lansink’. Wij logeerden hier een nacht en konden er (coronatijd!) ook eten. Het heeft een Michelinster en ik kan het van harte aanbevelen. Aardig personeel en een voortreffelijke keuken! Het is gebouwd als ‘ontspanningsgebouw en bewaarschool’ naar ontwerp van Karel Muller in 1916. Toen nog met één verdieping, zoals de bouwtekening laat zien. Op het plein staat een borstbeeld van Coen Stork, een van de drie zonen van Charles. Hij was de grondlegger van de wijk, maar zijn oudere broer Dirk was directievoorzitter. Vanuit de CT Storkstraat loop je naar de grote vijver, uitgegraven om zand te winnen voor de ophoging van het laaggelegen terrein. Sinds 1923 ligt hier het Tuindorpbad, aangelegd omdat men zomaar vrij ging zwemmen. Gemengd welteverstaan! Dat moest worden gereguleerd en dus kwamen er kleedhokjes.

Onderweg zie je afwisselend grote en kleine huizen. Maar werkte dat met al die verschillende standen door elkaar? Officieel wel, maar in de praktijk toch niet helemaal. In het Gedenkboek van Stork uit 1922 staat dat men ‘aan de bezwaren verbonden aan het samenwonen van verschillende maatschappelijke kringen’ tegemoet was gekomen door een geringe bouwdichtheid (niet meer dan 30 woningen per hectare) en door ‘een doelmatige beplanting, die, waar het nodig is, voor behoorlijke afscheiding zorgt’. Inderdaad is de wijk zeer groen en het aantal huizen gering. Kijk je op de ontwerptekeningen uit die tijd, dan sta je er verbaasd van, dat sommige huizen dubbel zijn, terwijl ze de indruk geven van enkele bewoning. Na de vijver kom je langs de speeltuin. Het speeltuig werd gemaakt door personeel van Stork.

Voorbij de Willem de Clercqstraat kom je bij de school van het ROC Twente. Heel toepasselijk is die gevestigd in de voormalige gieterij van Stork. Je mag daar binnenkijken en dat is zeker aan te raden. Zo zag onze zware industrie eruit! Ga je weer naar buiten dan zie je moderne fabrieken aan de Industriestraat. Hier staat ook de vm. Wilhelminaschool, waar (nu nog) het Techniekmuseum Oyfo is gevestigd. De school werd gesticht door Stork om zijn werknemers te leren tekenen en ontwerpen. Zowel gebouw als inhoud zijn de moeite van waard. Dat er ondanks de scholing wel eens wat misging bij Stork, blijkt uit de aanwezigheid van de brandweerkazerne dichtbij. Stork was wel sociaal, maar zijn werknemers goten kokende metaallegeringen in mallen, zonder enige bescherming. Anders werd het te duur. Het was al heel wat dat ze, in 1897, bij de verkoop van de duizendste stoommachine jaarlijks drie vakantiedagen kregen. En een Bijzonder Steunfonds voor onvoorziene privékosten. Nog maar 125 jaar geleden – het begin van onze welvaartsstaat!

Gebruikte literatuur: (1) Wim Wennekes, De aartsvaders. (2) Stork, 125 jaar industriële dynamiek 1868 -1988. (3) G. Feenstra, Tuinsteden. (4) Website Tuindorp ’t Lansink waarop men ook originele bouwtekeningen kan inzien.

Over Ton Burgers

Civiel ingenieur, gespecialiseerd in waterbouwkunde. Interesse in architectuur en geschiedenis. Ik schreef enkele boeken, waaronder Nederlands Grote Rivieren, Sporen naar Arnhem Centraal, Het Nieuwe Utrecht Centraal en de Watermonumenten van Arnhem.
Dit bericht werd geplaatst in Wandelen en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s