Zieuwent, uit moeras gewonnen

Zieuwent

Sint Werenfriduskerk te Zieuwent

Dankzij een door Rob Wolfs ontworpen wandeling kwamen wij terecht in het dorp Zieuwent in de Achterhoek. Nooit van gehoord natuurlijk. Maar zowel de plaats als de omgeving is boeiend. Het gebied rond het dorp was vroeger moeras. Het water kwam van de hoge gronden bij Lichtenvoorde vandaan en stroomde af naar de IJssel. Dat ging moeizaam door het flauwe verhang bij Zieuwent en dus stond het gebied jaarlijks lang onder water. Op het bodemkaartje is te zien dat er een groot laagveengebied lag tussen Lichtenvoorde en Ruurlo, en op het Actueel Hoogtebestand zie je dat het maaiveld bij Lichtenvoorde hoog ligt (rood) en noordelijk van Zieuwent laag (blauw). Het verschil is drie meter over een afstand van zes kilometer. Zieuwent zelf ligt ongeveer een meter hoger dan zijn omgeving.

Oorspronkelijk was er helemaal geen sprake van een dorp. De mensen woonden in groepjes bij elkaar op hogere plekken, zogenaamde droebels. Het hele gebied tot aan Ruurlo heette ‘het Zieuwent’, en die naam zou afkomstig zijn van ‘Syenwede’, met als betekenis: ‘laag moerasbos, gelegen aan langzaam stromend water’. De ontwatering van het Zieuwent is al in de 13eeuw begonnen. Daardoor konden mensen zich hier vestigen. In de 18en 19eeuw werden de Veengoot en de Baakse Beek naar het zuidoosten verlengd waardoor de ontwatering verbeterde. Pas in de 20eeuw werd het gebied ontsloten door verharding van zandwegen. Na eerdere natte jaren werd tussen 1970 en 1980 een ruilverkaveling uitgevoerd en de grondwaterspiegel verlaagd. Wateroverlast behoort nu tot het verleden. Maar zoals altijd, los je een probleem nooit definitief op: lage waterstanden zijn slecht voor de natuur. Het moerasprobleem is veranderd in een verdrogingsprobleem.

Deze diashow vereist JavaScript.

Het dorp Zieuwent werd gevormd bij een droebel genaamd ‘t Hoenderboom. Daar werd in 1795 een kerk gebouwd: katholiek, want dat was die hele omgeving. (In de Tachtigjarige Oorlog bleef de streek lang Spaans.) Die kerk kwam er na een ruzie met een pastoor in Harreveld, een paar kilometer zuidelijker. Ondanks hun armoede legden de mensen uit het Zieuwent geld bij elkaar om een kerk te bouwen. De kerk werd verfraaid met kroonluchters, een orgel, een uurwerk en luidklokken, alles opgebracht door de gemeenteleden. De gemeente groeide, de kerk moest worden vergroot. Dat was in 1837.

DSC_7749

Die kerk werd ook weer te klein en dus moest er een nieuwe komen. Die moest groter zijn dan de kerk van het naburige Harreveld. De bedevaartskerk van Kevelaer was het grote voorbeeld – daar trokken de parochianen in 1895 en ‘96 heen. Bij de aartsbisschop in Utrecht lag een ontwerp klaar van de Arnhemse architect J.W. Boerbooms. Het was eerder door andere parochies afgewezen omdat het te duur was. Maar de parochianen van Zieuwent zagen er wel wat in; ze konden zelf meewerken met karren en schoppen om kosten te sparen. Toch vond de bisschop het te groots worden en daarom beval hij om de kerk enkele meters te verkleinen – tot verdriet van Boerbooms. Die maakte zelf niet meer mee dat de Sint Werenfriduskerk in 1899 werd geopend door de aartsbisschop; hij overleed in dat jaar op 49-jarige leeftijd. Na de opening werd het interieur verfraaid met altaren, muurschilderingen, gebrandschilderde ramen en alles wat een katholieke kerk moet hebben. Het is een en al pracht en praal in deze kerk, opgebracht door enkele honderden gezinnen waarvan de meeste in armoe leefden.

DSC_7735

Interieur van de Sint Werenfriduskerk te Zieuwent

Dat het dorp zo hard groeide mag voor een flink deel worden toegeschreven aan de kerk. A.A. Woppereis schrijft in zijn jeugdherinneringen over Zieuwent dat zijn ouders, na hun huwelijk in de Sint Werenfriduskerk in 1921, ‘overeenkomstig de leer van de katholieke kerk en onder toezicht van de pastoor, onmiddellijk begonnen met de gezinsvorming’. Dat gezin telde negen kinderen, in die tijd ongeveer het gemiddelde; zijn grootmoeder had 99 kleinkinderen uit elf eigen kinderen. Die kinderen lagen met drie in één bed, het derde kind met het hoofd tussen de voeten van twee anderen. In de kerk was een speciale kraambank waar vrouwen na de kraam konden biechten. Waarom? Ze zouden mogelijk sexuele genoegens kunnen hebben gehad tijdens de verwekking van hun kind. Maar veel plezier zal dat niet zijn geweest, vrouwen werd ingeprent dat ze hun man nooit mochten weigeren.

Het dorp was honderd procent katholiek en een hechte gemeenschap. Er konden wel eens allochtonen binnenkomen uit verder weggelegen plaatsen – in Nederland wel te verstaan. Als daar een enkele keer een protestant bij was, werd die gemeden als de pest. Zijn kinderen zaten alleen in de schoolbanken, liepen alleen naar huis, speelden alleen en zelf hadden de ouders ook niemand. Allochtonen van een ander geloof hielden het niet langer dan twee jaar uit.

Deze diashow vereist JavaScript.

Ik wandelde rond en in het dorp. Het veen is verdwenen, er zijn grote huizen gebouwd waar men met vier personen woont, in plaats van met tien. Je bent zo aan de rand van het dorp en dan zie je weiden en boomsingels. De mensen zijn uitermate vriendelijk, alle kinderen die ik tegenkwam groetten. Ik zag een net verkocht huis, met vlaggetjes en een bord ‘Welkom in de buurt’. Op veel plaatsen domineert nog de kerk, maar dat is alleen het gebouw. De macht van de kerk is verdwenen, de pastoor is er niet meer en, zonder voorschriften over het aantal kinderen dat ze moeten baren, hebben de vrouwen misschien zelfs plezier met hun mannen. Een mensenleeftijd – minder dan een eeuw – en een wereld van verschil!

Gebruikte literatuur: J. en R. Boekelder, De historie van Zieuwent; A.A. Wopereis,Waor bu’j van? Een terugblik op mijn jeugd in het dorp Zieuwent in de jaren 1930-1947; A.M.A.J. Driessen, Gij beken eeuwig vloeijend. Water in de streek van Rijn en IJssel.

 

Over Ton Burgers

Civiel ingenieur, gespecialiseerd in waterbouwkunde. Interesse in architectuur en geschiedenis. Ik schreef enkele boeken, waaronder Nederlands Grote Rivieren, Sporen naar Arnhem Centraal, Het Nieuwe Utrecht Centraal en de Watermonumenten van Arnhem.
Dit bericht werd geplaatst in Nadenken, Wandelen en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s