Tuindorp Vreewijk (Rotterdam)

DSC_6821

De kruising van Groene Zoom en Grift

Het Rotterdamse tuindorp Vreewijk bestaat 100 jaar. Het is het grootste tuindorp van Nederland. De naam Vreewijk kreeg het in 1916, een van die vreselijke jaren van de Eerste Wereldoorlog. De wens tot vrede was er ook in Nederland.

Arbeiders woonden in sloppen en stegen, in kelders en eenkamerwoningen. Ziekte en dood waren overal. Kinderen stierven net wat minder dan er geboren werden: elk jaar 20% in de armere wijken. En daarom presenteerde de Engelsman Ebenezer Howard in 1898 het tuinstad-concept in zijn boek To-morrow, a peaceful path to real reform. Het werd in 1902 herdrukt als Garden cities of to-morrow en kreeg internationale bekendheid. Het is geen boeiende lectuur: het gaat vooral over de eigendom van de grond. In de ogen van Ebenezer Howard combineert de tuinstad het goede van het dorp met het voordeel van de stad. Een droom van eeuwigdurend geluk, illusoir waar Howard als kenmerken noemt: lage belastingen, veel werk en lage prijzen, geen overwerk. Maar heel praktisch bij: zuivere lucht, zuiver water en een goed rioolstelsel. En wie zou niet denken dat mooie huizen en mooie tuinen samengaan met opgewektheid en gezondheid?

Deze diashow vereist JavaScript.

In Engeland verrezen enkele tuinsteden, in Duitsland ook, onder meer van de firma Krupp in Essen. In Nederland sloeg de gedachte ook aan: in 1913 richtte de Rotterdamse bankier en voorzitter van de Kamer van Koophandel mr. K.P. van der Mandele samen met enkele andere notabelen de NV Eerste Rotterdamsche Tuindorp op. U ziet: industriëlen en bankiers doen niet alleen slechte dingen. In 1916 werd een dochterbedrijf opgericht: de NV Maatschappij Vreewijk; deze voldeed aan de criteria van de Woningwet van 1901 (de eerste woningwet!) om subsidie te verkrijgen voor de bouw van het tuindorp. Vervolgens maakte Berlage een stratenplan en werden andere architecten (De Roos & Overeijnder en Granpré Molière, Verhagen) ingeschakeld voor woningontwerp. Het eerste deel van het tuindorp werd gebouwd in De Vlieger (de plattegrond heeft de vorm van een vlieger), ik heb het omcirkeld op de bijgevoegde detailkaart.

Er zijn twee hoofdassen, Dreef en Lede, met op het kruispunt een klein centrum, de Brink, en daaromheen smallere woonstraten. De randen worden gevormd door de Groene Hilledijk, Bree, Lange Geer en Groene Zoom. Alle namen gaan terug op landelijke begrippen: een dreef is een brede weg waarover men een kudde naar het open veld dreef, een lede is een waterloop, een enk een hooggelegen akker, een vonder een brug. Het stratenplan werd gevormd naar de oude dijken en sloten die er al waren. Op de kaart met het actueel hoogtebestand is te zien dat de Groene Hilledijk en de Dordtse straatweg hoger liggen dan de omgeving. Ook het terrein van het voormalige Zuiderziekenhuis ligt wat hoger. Alhoewel dus een enk een hoger gelegen akker is, is dat hier niet het geval: het terrein loopt van noord naar zuid af; voorbij de Enk is het nog lager.

DSC_6815

Enk

Men probeerde het ontwerp zo te maken dat de huizen aan twee kanten bezonning hadden: ’s morgens vanuit het oosten en ’s avonds vanuit het westen. Dat kan als de straten zoveel mogelijk noord-zuid lopen. Hier loopt alleen de Groene Zoom zuiver oost-west. Maar zelfs in het veel kleinere deel De Valkenier zijn de straten noord-zuid. Langere straten moeten een beetje gebogen zijn om de wind te breken. Teveel is niet goed, want dan wordt het bebouwen moeilijker. Aan het einde van zichtlijnen is een markant gebouw gewenst en bij de kruising van de hoofdwegen horen winkels. Geen café met sterke drank, wel een gemeenschapshuis waar koffie en chocolademelk werden geschonken. En ergens nog een badhuis om de hygiëne te bevorderen. Daar werd overigens weinig gebruik van gemaakt, de arbeiders vonden die hygiëne niet zo belangrijk. Ze wasten zich in hun keukentje wel met behulp van een teiltje water, waar het hele gezin daarna gebruik van kon maken.

Deze diashow vereist JavaScript.

Belangrijk waren de tuintjes en vooral ook de schooltuinen. Die laatste heb ik niet teruggevonden. Wel veel tuinen, de wijk is enorm groen. Ook in echte woonstraten, zoals Maarland, waar de woningen geen voortuinen hebben, is er achter de woningen een gemeenschappelijk stukje groen. Dat sommige mensen daar niets om geven en lelijke schuttingen plaatsen is niet te voorkomen. Vroeger kreeg zo iemand een inspectrice van de woningstichting over de vloer, die hem of haar dringend adviseerde de zaak een beetje knap te maken. In de museumwoning op Lede 40 werd ik rondgeleid door zo’n voormalige inspectrice, ze liet me mooie dingen zien. Vreewijk is een aantal jaren geleden opgeknapt door de woningcorporatie; de wijk was verpauperd maar dankzij gelden uit de pot van mevrouw Vogelaar ziet het er weer prachtig uit.

Nadat ik de wijk was doorgelopen kwam ik bij het voormalige Zuiderziekenhuis. Dat wordt afgebroken en daaromheen bouwen ze nu nieuwe woningen. Niet onaardig, maar onvergelijkbaar met de tuinstadgedachte. De tuinstad heeft iets heel knus, je ziet de arbeider uit de fabriek thuiskomen en na het werk tevreden zijn pijpje roken of nog wat schoffelen in de tuin, terwijl moeder de vrouw de aardappels opzet. Een goede combinatie van vrijheid en coöperatie, volgens Ebenezer Howard. De arbeider toen was niet vrij, hoe kon hij dan samenwerken? Hij werd uitgebuit en niemand bekommerde zich om zijn gezondheid of die van zijn gezin. Niemand? Toch wel, want het waren kapitalisten die de tuinstad vormgaven en zo een rol speelden in de verbetering van de leefwijze van arbeiders. En zo is Vreewijk niet alleen een stedelijk monument, maar verbeeldt het ook de geschiedenis van de emancipatie van de arbeider.

Deze diashow vereist JavaScript.

Literatuur: (1) G. Feenstra, Tuinsteden en Volkshuisvesting in Nederland en buitenland, Amsterdam, 1920; (2) Saskia Jonkergouw, Tuindorp Vreewijk – op zoek naar de oorsprong van een initiatief.

Over Ton Burgers

Civiel ingenieur, gespecialiseerd in waterbouwkunde. Interesse in architectuur en geschiedenis. Ik schreef enkele boeken, waaronder Nederlands Grote Rivieren, Sporen naar Arnhem Centraal, Het Nieuwe Utrecht Centraal en de Watermonumenten van Arnhem.
Dit bericht werd geplaatst in Wandelen en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Tuindorp Vreewijk (Rotterdam)

  1. Pingback: Hilversum Tuinstad – STEENGOED GOOI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s