Nagele: een dorp uit één stuk

Centrale ruimte met rechts vm Hervormde kerk

Nagele, in de Noordoostpolder, is de moeite van een bezoek meer dan waard. Het dorp is uniek in Nederland, omdat het gebouwd is volgens principes die nergens zijn toegepast. Om het met Gerrit Rietveld, één van de architecten, te zeggen: het is “een poging om een dorp te maken uit één stuk (..) dit is een dorp, dat niet groeit maar in een keer bepaalt wordt en dan ook niet het karakter moet hebben van een gegroeid dorp; het toevallige element vervalt hier”. M. Kamerling, een andere ontwerper schreef dat men hier niet de (in 1953) gangbare gedachte wilde volgen, namelijk “dat men een landarbeidersdorp typisch stedelijk comfort zou moeten onthouden. (..) Een perfecte uitrusting [van het dorp] verhoogt het prestige van de groep en daarmede het zelfrespect van haar leden en de waardering voor eigen werk”. Men wilde een dorp bouwen met de allure van stedelijke perfectie.

De Noordoostpolder viel droog tijdens de oorlog. In 1946 werd het definitieve dorpenplan vastgesteld. Rond de hoofdplaats Emmeloord zouden tien dorpen komen, op een onderlinge afstand van 7 – 8 km, dit om fietsen naar het werk door de in de dorpen wonende landarbeiders mogelijk te maken. De Directie van de polder bepaalde wie er mocht komen boeren en wonen. De bevolking in de polder zou een afspiegeling moeten zijn van de Nederlandse samenleving, dus 1/3 rooms-katholiek, 1/3 protestant en 1/3 ‘overig’. Men moest van het kloeke type zijn, bereid en in staat een bijdrage te leveren aan de opbouw van de samenleving in de polder. In 1948 werd begonnen met de bouw van de eerste dorpen.

Deze diashow vereist JavaScript.

Alle dorpen in de polder, behalve Nagele, Espel en Tollebeek, werden ontworpen volgens de traditionele stedenbouw principes van de Delftse school van Granpré Molière. Hele woonwijken zijn na de oorlog tot stand gekomen volgens die principes, en, eerlijk gezegd, zijn ze nogal saai. Gelukkig waren er ook toen al enfants terribles in de architectuur, zoals de Amsterdamse groep De 8 en de Rotterdamse Opbouw, beide behorend tot de Nieuwe Zakelijkheid. Zij wilden met hun architectuur een bijdrage leveren aan een nieuwe samenleving en een ‘nieuw levensgevoel’. Bekende namen als Aldo van Eyck, Jaap Bakema, Gerrit Rietveld, Cornelis van Eesteren en Mien Ruys als tuin- en landschapsarchitect waren aan deze groepen verbonden.

Hunebed

Het ontwerp voor Nagele werd aanvankelijk gegund aan De 8; in 1952 kregen ze steun van de Rotterdamse Opbouw. Het definitieve ontwerp is van Van Eyck en Van Ginkel. In 1955 ging de eerste paal de grond in en in 1964 was het dorp “klaar”, alhoewel er daarna nog wel is bijgebouwd. Het bijzondere van het dorp is dat het aandoet als een wijk van een stad, met dorpse vriendelijkheid, en met heel veel open ruimte en groen. Alle publieke functies zijn geconcentreerd in de centrale open ruimte rond de Ring: kerken, scholen, winkels, en een café. Daaromheen liggen de wijkjes: zelfstandige wooneenheden met een eigen (kleinere) open groene ruimte, een soort echo van het grote geheel. Alles is in vierkanten ingedeeld; ook de huizen zijn rechte Mondriaan-achtige blokjes, zonder schuine daken. Dwars door het dorp loopt de Nagelervaart; de vaart loopt in een slinger (loodrecht!) door de centrale open ruimte. Rond het dorp is een aaneengesloten windsingel (40 m breed) van hoge bomen. Deze zorgen voor beslotenheid in de weidse polder. Vandaar dat men Nagele ook noemt: een ruimte in de ruimte.

Deze diashow vereist JavaScript.

Ik wandelde er op een mooie winterdag en vond het prachtig. Ruim met (kleine) tuinen en soms ook nog groenstroken tussen de huizen in, soms erfjes waar kippen en geiten scharrelen. Weinig auto’s in de straten, die staan allemaal in de parkeerkommen, geen lelijke reclameborden, geen vuil op straat. De bomen zijn inmiddels hoog geworden en deze staan soms prachtig in rijen, dan weer in groepen of als solitair. De drie kerken die ik zag waren sprekend door hun vormen en kleuren. Oorspronkelijk een katholieke kerk, een hervormde en een gereformeerde. Nu is de katholieke museum, de hervormde is van de Christelijke gemeente Nederland en de gereformeerde is Samen op Weg kerk geworden.

Koolzaadhof

Koolzaadhof

De winkels lagen op een soort mini-Lijnbaan, Noorderwinkels en Zuiderwinkels geheten. Het ontwerp is van Groosman, ze zijn nog steeds mooi, ook al hebben ze niet meer de oorspronkelijke functie. Er wonen nu 2000 mensen in Nagele, terwijl het oorspronkelijk bedoeld was voor 700 landarbeiders. Maar die hadden toen geen auto, dus kochten ze alles in het dorp. Nu staan er ook veel huizen in het duurdere segment.

Ik eindigde mijn wandeling in het museum van Nagele, de voormalige katholieke kerk. Hier een interessant overzicht van de geschiedenis van de polder en het dorp. Daar kocht ik ook het boek: Nagele met tekst van Anneke van Veen en prachtige zwartwit foto’s van Theo Baart en Cary Markerink. Veel van de bovenstaande informatie heb ik uit dit boek.

Ring met vm Gereformeerde kerk

Ring met vm Gereformeerde kerk

Over Ton Burgers

Civiel ingenieur, gespecialiseerd in waterbouwkunde. Interesse in architectuur en geschiedenis. Ik schreef enkele boeken, waaronder Nederlands Grote Rivieren, Sporen naar Arnhem Centraal, Het Nieuwe Utrecht Centraal en de Watermonumenten van Arnhem.
Dit bericht werd geplaatst in Wandelen en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Nagele: een dorp uit één stuk

  1. Annelies vd Horst zegt:

    Mooi verhaal over Nagele Ton! Wij gaan morgen een dag Noordoostpolderen. Naar Urk, waar een soort depot is voor oude geneeskunde boeken, naar het ‘Waterloopbos’ bij Markenesse. Naar Nagele dus ook en de sluis bij Lemmer als we tijd hebben.
    Verheugen ons erop. Nemen je verhaal mee!
    Groeten Annelies (Gilde)

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s