Heijplaat, een Rotterdams industrie-tuindorp

DSC_3821

Heijplaat met zicht op Waalhaven

Als je op zoek bent naar plaatsen met een bijzonder karakter, dan is het Rotterdamse Heijplaat zeer geschikt. Het heeft eigenlijk alles voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van industrie en architectuur, in havens, natuur en samenleving. Zelden zag ik op een klein stukje grond zoveel variatie. Alleen al de reis ernaartoe is bijzonder. Ik nam tramlijn 8 en stapte uit bij de Pieter de Hoochweg. Daar nam ik de Waterbus naar Heijplaat. Je komt dan aan op de kade van de voormalige Rotterdamsche Droogdok Maatschappij. Daar zie je een enorme Onderzeebootloods en het oude kantoor van de RDM. Even verder ligt het tuindorp, gebouwd in 1916-1925 voor werknemers van de RDM. Een deel is afgebroken en er worden nu zelfs nieuwe energieneutrale huizen gebouwd. Ik liep door het oudste deel van het dorp en was daar een paar uur mee kwijt, inclusief koffie. Er is een goed café-restaurant en je kunt ook terecht in de voormalige kantine van de RDM.

Deze diashow vereist JavaScript.

De Rotterdamsche Droogdok Maatschappij werd opgericht in 1902 en gevestigd op de Heijplaat. Het hele gebied was toen nog maagdelijk, de aanleg van Waalhaven begon pas in 1907. Directeur werd ir. M.G. (Marinus) de Gelder, die zelf het ontwerp voor de werf maakte, de machines kocht en het personeel aannam. Nadat de RDM een opdracht had gemist, omdat het onvoldoende personeel kon krijgen, besloot De Gelder dat er een tuindorp moest komen voor de arbeiders, naast de werf. De Gelder was sociaal, hij vond dat een werkgever verantwoordelijk was voor zijn werknemers. Daar hoorde goede huisvesting bij, ‘de opvoedende kracht van smaakvolle huizen’ was belangrijk volgens hem. Een tuinstad combineerde het goede van de stad met het dorp: ‘leven met de natuur, maar tevens hoogstaand geestelijk genot’.

Nadat de RDM 4 hectare terrein had gekocht (plus 1,3 hectare in erfpacht) van de gemeente Rotterdam, gaf hij de Amsterdamse architect H.A.J. Baander opdracht een ontwerp te maken. Daarvoor werd op 14 mei 1914 de Bouwmaatschappij Heyplaat opgericht, die de huizen ging bouwen en exploiteren. In 1917 werden 311 woningen in gebruik genomen, in de jaren twintig nog eens 180 die werden ontworpen door de Haagse architect S. de Clerq. De huizen waren voor die tijd ruim, met aandacht voor licht en lucht. Veel groen eromheen, gemiddeld 45 woningen per hectare. En – revolutionair voor die tijd – een watercloset en een losse badkuip onder het aanrecht in de keuken.

Deze diashow vereist JavaScript.

Op het hoogtepunt woonden op Heijplaat 5000 mensen. Wie gepensioneerd werd, moest verhuizen. De Onderzeebootloods werd gebouwd in de jaren 1928/29 en uitgebreid in 1946. In de jaren zestig begon de neergang van de Nederlandse scheepsbouw. Noodgedwongen werd gefuseerd met De Schelde, later met Verolme. Maar het hielp niet, Nederland werd te duur, alleen gespecialiseerde werven hielden het vol. Op 6 april 1983 was het bedrijf failliet, RDM Nederland ging door als staatsbedrijf. Nog later zou ‘bedrijvendokter’ Joep van den Nieuwenhuyzen redding komen brengen. Van scheepsbouw had hij geen verstand, van geld des te meer; hij was alleen minder sociaal dan zijn voorganger De Gelder. Zijn acties brachten hem zelfs voor de rechtbank, samen met voormalig havendirecteur Willem Scholten.

DSC_3758

Rondoplein en Letostraat

De scheepsbouw werd definitief beëindigd in 1996. Het havenbedrijf wilde toen ook het dorp slopen. Dat is gelukkig niet gebeurd dankzij protest van de bewoners. Zij hebben het dorp gered en wonen er zo te zien heel gelukkig.

Ik wandelde onder de poort van het RDM-kantoor naar de Alwinastraat, alwaar mooie huizen. Even later kwam ik op het Rondoplein met het muziekpaviljoen prinses Beatrix – toen prinses, nu weer. Het plantsoen wordt keurig onderhouden door enkele donkere landgenoten – die waren er niet in de glorietijd van de RDM. In de Alcorstraat (waar komen toch die vreemde straatnamen hier vandaan?) staan drie kerken: gereformeerd, katholiek en hervormd. Op de werkvloer werkten de mensen broederlijk samen, maar op zondag waren ze vreemden voor elkaar.

Deze diashow vereist JavaScript.

Er waren scholen, een badhuis, een jonggezellenhuis, een gebouw voor de brandweer en een politiepost. Op de Courzandseweg was een ontspanningsgebouw, dat is nu café-restaurant Courzand. Wat opvalt zijn de gebogen straten, de poortjes en de besloten pleintjes. De mensen werken nu ver weg in de stad, dus weinig auto’s tijdens mijn wandeling in het dorp. De mensen die ik buiten zag waren meest hondenbezitters. Niet alleen is het dorp zelf groen, ook daaromheen is dat het geval. En even daarbuiten de grote watervlakte van Waalhaven met enorme schepen, stapels containers en kranen die bedrijvig heen en weer schieten. Prachtig landschap met bijbehorend geluid. Een aanrader om hier een keer te kijken.

Over Ton Burgers

Civiel ingenieur, gespecialiseerd in waterbouwkunde. Interesse in architectuur en geschiedenis. Ik schreef enkele boeken, waaronder Nederlands Grote Rivieren, Sporen naar Arnhem Centraal, Het Nieuwe Utrecht Centraal en de Watermonumenten van Arnhem.
Dit bericht werd geplaatst in Kijken, Wandelen en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Heijplaat, een Rotterdams industrie-tuindorp

  1. Beste Ton, leuk dat u Heijplaat heeft bezocht en dat u ons huis heeft gefotografeerd (de politiepost). Het is inderdaad een bijzonder stukje Rotterdam met een rijke geschiedenis zowel in havenontwikkeling als stadsontwikkeling. Gaat u nog meer doen met dit onderwerp?

    Groet,

    Hannah Beljaars

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s